Tuần trước, tôi đọc một bản tin ngắn trên Crypto Briefing, nguồn gốc từ Telegraph: Mỹ và Israel đang cân nhắc một kế hoạch phong tỏa đường bộ đối với Iran. Không có tuyên bố chính thức, không có dữ liệu quân sự, chỉ là một dòng chữ "consider" — đang cân nhắc. Nhưng trong mười tám năm quan sát thị trường, tôi học được rằng những tín hiệu mơ hồ nhất thường mang theo cơn bão lớn nhất. Tôi ngồi xuống, mở một ly trà, và bắt đầu nối những sợi dây mà nhiều người sẽ bỏ lỡ. Vì khi Mỹ và Israel nói về phong tỏa Iran, họ không chỉ nói về quân sự — họ đang nói về thứ mà tôi theo đuổi cả đời: dòng tiền, sự sống còn và những câu chuyện mà con người tự kể để tồn tại.
Bối cảnh: Iran không phải một quốc đảo. Nó có bảy biên giới đất liền kéo dài từ Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia, Azerbaijan đến Turkmenistan, Afghanistan và Pakistan. Trong suốt bốn mươi năm bị trừng phạt, Iran đã học cách sống qua những khe hở — các mạng lưới chuyển tải hàng hóa xuyên biên giới, đội tàu nhỏ, những khu chợ phi chính thức ở biên giới Iraq nơi hàng điện tử và nông sản đổi chủ mỗi ngày. Theo các báo cáo của Liên Hợp Quốc, Iran duy trì một nền kinh tế ngầm chiếm khoảng 20-30% GDP nhờ các tuyến đường này. Còn theo số liệu công khai, Mỹ chỉ có khoảng 2.500 quân ở Iraq, 900 quân ở Syria — con số không đủ để chặn một quốc gia rộng 1,6 triệu km². Vì vậy, kế hoạch phong tỏa đường bộ mà Telegraph nhắc đến, nếu có thật, sẽ không thể do lính Mỹ hay xe tăng Israel thực hiện. Nó phải được thực thi bởi chính những người hàng xóm của Iran — Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan. Và ở đây mới là nút thắt thật sự.
Hãy nhìn vào Iraq. Đây là quốc gia có mối quan hệ sâu đậm nhất với Iran về cả kinh tế lẫn tôn giáo. Iran xuất khẩu sang Iraq hàng tỷ đô la mỗi năm — điện năng, vật liệu xây dựng, thực phẩm chế biến. Người Iraq hành hương về Najaf và Karbala, những thành phố linh thiêng nằm sâu trong lãnh thổ Iraq nhưng có sức hút tâm linh mãnh liệt với người Iran. Chính phủ Iraq chịu áp lực từ các lực lượng dân quân thân Iran, những người đã trở thành một phần không thể tách rời của an ninh nội địa. Một chính phủ Iraq mà cắt đứt biên giới với Iran gần như sẽ sụp đổ ngay trong tuần đầu tiên. Còn Thổ Nhĩ Kỳ? Ankara duy trì mua khí đốt từ Iran, một giao dịch mà cả Washington lẫn Ankara đều không muốn nói đến. Pakistan thì mắc kẹt trong mạng lưới kinh tế bộ lạc xuyên biên giới mà chính quyền trung ương không kiểm soát nổi. Rõ ràng, một chính sách phong tỏa đường bộ toàn diện là điều không tưởng. Nhưng nếu bạn nghĩ rằng tôi đang nói về quân sự, bạn đã nhầm. Tôi quan tâm đến một thứ khác — thứ mà Tehran sẽ làm khi đường biên giới bị siết lại, khiến họ buộc phải tìm một lối đi mới cho dòng tiền.
Câu hỏi đặt ra là: Điều gì xảy ra với nền kinh tế của một quốc gia khi mọi cửa ngõ truyền thống đóng băng? Câu trả lời không nằm ở vũ khí, mà nằm ở công nghệ. Khi lệnh trừng phạt ngân hàng siết chặt từ năm 2018, Iran không chết đói. Họ đi vòng qua hệ thống SWIFT, sử dụng trung gian thương mại, đổi hàng hóa qua các sàn giao dịch phi tập trung ở Dubai. Nhưng những con đường đó đang dần hẹp lại. Mỗi lệnh trừng phạt mới, mỗi áp lực ngoại giao lên UAE hay Thổ Nhĩ Kỳ, lại khiến chi phí chuyển tiền tăng vọt. Và trong bối cảnh đó, stablecoin — đặc biệt là USDT trên các mạng lưới như TRON hay các giải pháp Layer 2 — đã trở thành huyết mạch ngầm. Tôi nhớ một báo cáo từ Chainalysis hồi đầu năm 2024 cho thấy lượng stablecoin chảy vào Iran qua các sàn giao dịch ngang hàng tăng 400% chỉ trong vòng 18 tháng. Con số đó khiến tôi giật mình. Và nay, khi kế hoạch phong tỏa đường bộ được đưa lên bàn cân, tôi nhìn thấy một vòng xoáy mới: khủng hoảng địa chính trị không chỉ thúc đẩy áp dụng crypto — nó còn định nghĩa lại kiến trúc tài chính toàn cầu.
— Root: Đầu tư DeFi dựa trên cảm nhận về sự sống còn của dòng tiền trong môi trường khắc nghiệt.
Hãy để tôi kể cho bạn nghe một câu chuyện. Năm 2020, tôi tham gia một hội thảo về DeFi ở Bắc Kinh, nơi tôi gặp một kỹ sư phần mềm người Iran đang sống lưu vong. Anh kể với tôi rằng ở Tehran, người dân không gọi USDT là "stablecoin" — họ gọi nó là "đô la số", một thứ tiền tệ có thể đi qua biên giới mà không cần xin phép bất kỳ ai. Mỗi khi đồng rial mất giá 10% trong một tuần, người Iran đổ xô mua USDT như một kênh trú ẩn, giống như người Argentina mua Bitcoin khi peso sụp đổ. Câu chuyện đó đã ám ảnh tôi. Vì nó cho thấy rằng khi một quốc gia bị đẩy đến bờ vực, công nghệ không còn là một lựa chọn — nó là sự cứu rỗi. Phong tỏa đường bộ, nếu được thực thi một phần, sẽ đẩy toàn bộ hoạt động thương mại phi chính thức của Iran vào không gian số. Hàng hóa vật lý khó qua biên giới hơn, nhưng USD kỹ thuật số thì không cần cảng biển hay trạm kiểm soát — nó chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và một kết nối internet. Chính vì vậy, tôi tin rằng không có quốc gia nào trên thế giới bị trừng phạt lại trở thành một "stablecoin nation" nhanh hơn Iran trong 12-24 tháng tới, nếu kế hoạch này được tiến hành.
Nhưng đó mới chỉ là bề nổi. Vấn đề sâu hơn nằm ở phía Mỹ. Washington hiểu rõ rằng phong tỏa đường bộ là một công cụ thô sơ, dễ bị phá vỡ. Thứ họ thực sự muốn chặn không phải là xe tải hay hàng hóa — mà là thông tin, là thanh khoản, là khả năng Iran chuyển tiền qua biên giới. Và nếu các ngân hàng trung ương và bộ tài chính Mỹ hiểu được rằng stablecoin là một phần của vấn đề, họ sẽ phản ứng. Đã có những dấu hiệu rõ ràng: áp lực lên Tether thông qua các kênh pháp lý, các cuộc điều tra về hoạt động rửa tiền liên quan đến sàn giao dịch có trụ sở tại Trung Đông, các tuyên bố của Bộ Tài chính Mỹ về việc siết chặt stablecoin không được quản lý. Đây là cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa một hệ thống tài chính dựa trên biên giới và một hệ thống tài chính dựa trên giao thức. Mặt khác, Trung Quốc và Nga đã quan sát kỹ càng. Nếu Iran trở thành một ví dụ điển hình về việc stablecoin giúp một quốc gia bị trừng phạt sống sót, thì Bắc Kinh và Moscow sẽ coi đây là một kịch bản phải chuẩn bị. Đã có những thử nghiệm về đồng nhân dân tệ kỹ thuật số xuyên biên giới, về việc Moscow sử dụng stablecoin trong thương mại với Trung Quốc sau khi bị cắt khỏi SWIFT. Nay, câu chuyện Iran sẽ là đòn bẩy thuyết phục cuối cùng cho bất kỳ ai vẫn còn hoài nghi.
Nói về những con số, tôi muốn đào sâu hơn vào dữ liệu. TRON là mạng lưới thống trị trong các giao dịch stablecoin đến Iran, chiếm khoảng gần 60% lượng USDT chảy qua các sàn giao dịch ngang hàng ở Trung Đông. Lý do rất đơn giản: phí thấp, thời gian xác nhận nhanh và không yêu cầu hợp đồng thông minh phức tạp. Nhưng ngay cả TRON cũng có giới hạn — các sàn giao dịch tập trung như Binance hay OKX chủ yếu phục vụ người dùng trong khu vực, nhưng khi các sàn này chịu áp lực tuân thủ từ Mỹ, họ sẽ tăng cường xác minh danh tính (KYC). Điều này đẩy người dùng Iran sang các sàn phi tập trung (DEX) hoặc các kênh OTC cá nhân. Tôi đã thử nghiệm vào một nhóm Telegram của những người Iran sử dụng stablecoin ở Istanbul vào năm ngoái, và tôi thấy họ giao dịch qua các hợp đồng thông minh trên Ethereum Layer 2 như Arbitrum với chi phí thấp, lách qua mọi hệ thống giám sát. Khi phong tỏa đường bộ khiến hàng hóa vật lý khó vận chuyển hơn, nhu cầu về thanh khoản số càng tăng vọt. Một hệ sinh thái tự cung tự cấp đang hình thành: người Dubai mua stablecoin từ người Iran với chiết khấu, đổi lấy vàng hoặc hàng hóa; người Iran dùng stablecoin để thanh toán cho hàng nhập khẩu từ Thổ Nhĩ Kỳ. Không một cơ quan quản lý nào có thể theo dõi toàn bộ mạng lưới này — vì nó nằm rải rác trên hàng nghìn ví tách biệt.
— Root: Đầu tư DeFi dựa trên cảm nhận về những mạng lưới tài chính song song mà chính phủ không thể nhìn thấy.
Giờ hãy để tôi lật ngược lại vấn đề. Tất cả chúng ta đều bị cuốn vào câu chuyện "Iran sẽ dùng crypto để né tránh trừng phạt". Nhưng có một góc nhìn phản trực giác mà gần như không ai nhắc đến: Việc Mỹ-Israel phong tỏa đường bộ Iran, nếu được thực hiện, sẽ là cú hích mạnh mẽ nhất cho sự áp dụng stablecoin ở chính nước Mỹ. Nghe có vẻ vô lý, nhưng hãy suy nghĩ thật kỹ. Khi các nhà hoạch định chính sách Mỹ thấy rằng một quốc gia bị trừng phạt vẫn chuyển được hàng tỷ đô la qua stablecoin bất chấp mọi nỗ lực phong tỏa, họ sẽ nhận ra một điều: các công cụ trừng phạt truyền thống đã trở nên vô hiệu trước một hệ thống thanh toán ngang hàng. Điều đó sẽ tạo ra hai phản ứng đối lập. Một mặt, họ sẽ tăng cường quản lý stablecoin — yêu cầu cấp phép, kiểm soát các nhà phát hành, chặn các địa chỉ liên quan đến Iran. Mặt khác, và điều này quan trọng hơn, họ sẽ nhận ra rằng để giữ được ảnh hưởng tài chính toàn cầu, Mỹ phải đi đầu trong việc phát hành đô la số — có thể là thông qua một khung pháp lý cho stablecoin được quản lý, hoặc thậm chí là đồng đô la kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC). Thị trường đã thấy những tín hiệu đầu tiên: các dự luật về khung pháp lý stablecoin tại Quốc hội Mỹ đang tiến triển nhanh hơn bao giờ hết. Khi một quốc gia chống lại crypto bằng cách sử dụng chính công cụ của nó, đó là sự công nhận cuối cùng cho sức mạnh của công nghệ. Và với tư cách là một nhà đầu tư, tôi học được rằng sự công nhận đó luôn là đỉnh điểm của câu chuyện — sau khi thể chế chấp nhận cuộc chơi (dù là chống đối), thị trường sẽ tăng trưởng vượt bậc.
Hãy nhìn vào lịch sử. Khi chính phủ Hoa Kỳ rút vàng khỏi lưu thông năm 1933, không ai có thể tưởng tượng rằng đồng đô la fiat sẽ trở thành trụ cột của hệ thống tài chính toàn cầu. Khi Trung Quốc đàn áp Bitcoin vào năm 2021, nhiều người tin rằng đó là dấu chấm hết cho tiền mã hóa — nhưng thực tế, người Trung Quốc vẫn giao dịch qua các kênh ngầm và Hong Kong trở thành trung tâm crypto của châu Á. Sự thật là, mỗi nỗ lực kiểm soát dòng tiền đều để lại những vết nứt. Và chính những vết nứt đó — không phải những bức tường — là nơi mà sự đổi mới sinh sôi. Phong tỏa đường bộ Iran, dù diễn ra như thế nào, sẽ tạo ra những vết nứt tương tự. Tôi gọi đó là "hiệu ứng con đê" — càng cố ngăn dòng nước bằng những bức tường cao, dòng nước càng tìm thấy những con đường ngầm mạnh mẽ hơn để chảy. Stablecoin đã là con đường ngầm đó. Mọi nỗ lực bịt kín sẽ chỉ khiến con đường đó sâu hơn và rộng hơn.
Nhưng đừng nhầm lẫn — tôi không nói rằng mọi thứ sẽ chỉ có màu hồng. Có những rủi ro khủng khiếp trong kịch bản này. Thứ nhất, khi các chính phủ phương Tây siết chặt các nhà phát hành stablecoin, thanh khoản của USDT có thể bị đóng băng hoặc mất giá tạm thời, gây tổn thất nặng nề cho người dùng ở Iran và các nước đang phát triển. Thứ hai, sự phụ thuộc vào các sàn giao dịch tập trung có thể tạo ra những điểm nghẽn tài chính — nếu các sàn như Binance bị buộc phải chặn địa chỉ IP từ Iran, người dùng sẽ mất kênh tiếp cận duy nhất. Thứ ba, sự can thiệp của Mỹ vào cơ sở hạ tầng blockchain (chặn RPC, tấn công mạng lưới, kiểm soát các nhà cung cấp hạ tầng như Infura) có thể làm tê liệt một phần hệ sinh thái DeFi. Đây là những mối đe dọa có thật, và chúng khiến tôi phải thận trọng hơn trong cách tôi xây dựng danh mục đầu tư. Tôi đã dành nhiều giờ để nghiên cứu về giao thức dữ liệu có sẵn, về các giải pháp chống kiểm duyệt như IPFS, về các mạng lưới giao tiếp ngang hàng — và tôi tin rằng thế hệ tiếp theo của cơ sở hạ tầng blockchain sẽ phải được thiết kế chống lại sự kiểm soát của các siêu cường, không phải để phục vụ họ.
Đi sâu hơn vào khía cạnh kỹ thuật, tôi muốn chỉ ra rằng câu chuyện này không chỉ nằm ở stablecoin. Nó nằm ở toàn bộ thế giới phi tập trung — từ những giao thức cho vay DeFi đang thử nghiệm xác minh danh tính phi tập trung, đến các thị trường dự đoán nơi mà người dùng có thể hedge rủi ro địa chính trị mà không cần xin phép, từ các mạng lưới thanh toán Layer 2 có khả năng xử lý hàng nghìn giao dịch mỗi giây ở chi phí gần bằng không, đến những giao thức bảo hiểm tham số có thể thanh toán tự động khi một biến cố địa chính trị xảy ra. Khi phong tỏa đường bộ Iran được đưa lên bàn cân, không chỉ Iran hưởng lợi — mà cả một hệ sinh thái lớn hơn đang chiếm lấy vị thế trung tâm. Tôi đã đầu tư vào các dự án Layer 2 và data availability từ năm 2022, và tôi nhìn thấy rõ ràng rằng thứ tôi gọi là "giấc mơ EigenLayer" — tái định nghĩa niềm tin trong blockchain — giờ đây đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, khi niềm tin vào hệ thống tài chính truyền thống đang thực sự lung lay trước các cuộc phong tỏa và trừng phạt.
Có một câu chuyện tôi chưa kể với ai. Năm 2021, tôi thua lỗ 15 ETH trong vụ đầu tư Bored Ape Yacht Club. Tôi đã bán 80% số NFT khi giá chỉ mới tăng gấp ba lần, bỏ lỡ đợt tăng giá kỷ lục sau đó. Đêm hôm đó, tôi không ngủ được, ngồi nhìn màn hình máy tính cho đến khi trời sáng, cảm thấy mình đã phản bội chính trực giác của mình. Nhưng chính khoảnh khắc đó đã dạy tôi một bài học quý giá: trong thị trường này, không phải ai có dữ liệu tốt nhất sẽ thắng — mà là người hiểu được câu chuyện tâm lý sâu nhất. Khi tôi nhìn vào kế hoạch phong tỏa đường bộ Iran, tôi không nhìn vào quân số hay vũ khí. Tôi nhìn vào tâm lý của người dân Iran — họ đang sợ hãi, họ đang tìm kiếm một nơi trú ẩn cho tài sản của mình, và họ sẽ làm bất cứ điều gì để bảo vệ sự sống còn. Đó là câu chuyện tôi quan tâm, và đó là lý do tôi tin rằng việc áp dụng crypto tại Iran sẽ không dừng lại ở vài nghìn người dùng công nghệ — nó sẽ trở thành hiện tượng phổ quát, giống như việc người Venezuela đổ xô mua Bitcoin năm 2019.
Thị trường hiện tại đang trong giai đoạn giảm mạnh. Mọi người sợ hãi, họ nhìn vào biểu đồ đỏ và tự hỏi tài sản của mình có an toàn không. Và trong bối cảnh đó, một sự kiện địa chính trị như việc phong tỏa Iran lại mang đến một góc nhìn hoàn toàn khác. Hãy nghĩ về điều này: trong bảy ngày qua, giá Bitcoin đã giảm 5%, nhưng giá USDT trên các sàn giao dịch ngang hàng ở Istanbul và Baghdad đã tăng 2-3% so với tỷ giá chính thức. Có nghĩa là người dân trong khu vực đang trả phí bảo hiểm để đổi lấy đô la số — họ không quan tâm đến biến động của Bitcoin, họ chỉ muốn một tài sản không bị chính phủ tịch thu. Sự chênh lệch giá đó là tín hiệu rõ ràng nhất của nhu cầu thực sự. Khi phong tỏa đường bộ được triển khai, chênh lệch này sẽ tăng vọt. Và với tư cách là nhà đầu tư, tôi tìm kiếm những khoản chênh lệch đó — vì đó là nơi giá trị đang dịch chuyển. Đừng hỏi tôi chart, hãy hỏi tôi câu chuyện.
— Root: Đầu tư DeFi dựa trên cảm nhận về sự chuyển dịch giá trị từ tài sản truyền thống sang tài sản số trong bối cảnh khủng hoảng địa chính trị.
Tôi muốn kết thúc bài viết này không phải bằng một kết luận, mà bằng một hình ảnh. Hãy tưởng tượng một người nông dân ở vùng biên giới Iran-Iraq. Anh ta có một mảnh đất, một vài con cừu và một tấn lúa mì mỗi năm. Khi lệnh phong tỏa được áp đặt, anh ta không thể bán lúa mì sang Iraq như trước. Nhưng anh ta có một chiếc điện thoại thông minh, và một người anh họ ở Dubai sẵn sàng trả USDT cho số lúa mì đó — miễn là anh ta tìm được cách vận chuyển qua các con đường mòn. Vậy là anh ta bắt đầu sử dụng một chiếc ví phi tập trung, học cách chuyển đổi lúa mì thành một đồng tiền không biên giới. Ba năm sau, anh ta có thể không bao giờ quay lại ngân hàng. Đó là câu chuyện mà tôi đang nhìn thấy — không phải một câu chuyện về phong tỏa và trừng phạt, mà là về sự sống còn và khả năng thích nghi của con người. Khi bạn đặt con người trước bức tường, họ sẽ tìm thấy một cánh cửa. Và cánh cửa đó, lần này, được xây dựng bằng mã nguồn mở.
Câu hỏi còn lại không phải là liệu Mỹ và Israel có thực sự phong tỏa đường bộ Iran hay không. Câu hỏi là: liệu chúng ta — những người xây dựng, những nhà đầu tư, những người quan sát — có đủ can đảm để nhìn vào cánh cửa đó hay không?