Tuần trước, tôi nhận được tin nhắn từ một người bạn trong cộng đồng NounsDAO: "Proposal 417 vừa thất bại. Chỉ 2.3% holder bỏ phiếu. Mày có tin không?"
Tôi tin. Vì tôi đã thấy kịch bản này lặp lại hàng chục lần. Trong bear market, khi giá floor Nouns giảm từ 100 ETH xuống 20 ETH, các proposal thiên về văn hóa (tài trợ gallery, xây sân trượt băng) vẫn được vote ủng hộ – nhưng chỉ bởi 3-4 whale giống nhau. Phần còn lại của cộng đồng im lặng.
Đây không phải chuyện mới. Đây là vấn đề cốt lõi của governance on-chain: tỷ lệ cử tri bỏ phiếu mãi dưới 5%, "ra quyết định cộng đồng" thực chất là cá voi và VC giật dây sau bức màn.
Hãy nhìn vào NounsDAO – một trong những thí nghiệm quản trị cộng đồng thành công nhất tính đến nay. Họ có treasury gần 30,000 ETH, một cộng đồng gắn kết, và cơ chế bỏ phiếu ủy quyền (delegation). Nhưng dữ liệu on-chain không nói dối: kể từ tháng 6/2024, chỉ có 4.2% tổng số Nouns (tương đương khoảng 20 ví) tham gia vote thường xuyên. Trong đó, 3 ví chiếm 51% quyền biểu quyết.
"Dân chủ phi tập trung" nghe hay, nhưng thực tế là nền dân chủ của 20 người.
Tôi nhớ lại năm 2022, khi tôi thiết kế hệ thống quản trị DAO cho một quỹ đầu tư 50 triệu USD. Khách hàng yêu cầu "cộng đồng quyết định mọi thứ". Tôi giải thích: nếu không có cơ chế kiểm soát cá voi, bạn sẽ tạo ra một chế độ đầu sỏ. Họ không tin. Sau 6 tháng, họ quay lại: "Mày đúng. Một ví đã mua 30% token và pass proposal tự thưởng cho mình 200 ETH."
Đây là sự thật phũ phàng: Lòng tin mù quáng vào phi tập trung sẽ sinh ra hỗn loạn, không phải tự do.
Vậy giải pháp là gì? Tôi cho rằng chúng ta cần repackage lại khái niệm "quản trị" trong blockchain. Cộng đồng không nên vote trên từng proposal – họ nên vote trên framework vận hành. Hãy tưởng tượng NounsDAO xây dựng một bộ quy tắc (constitution) bất biến, và chỉ những proposal vi phạm quy tắc mới cần vote. Việc phân bổ ngân sách hằng ngày có thể giao cho AI agent hoặc multisig được bầu chọn 6 tháng một lần.
Tôi gọi đây là "governance-as-a-subscription". Cộng đồng đăng ký một bộ quy tắc, không phải đăng ký từng cuộc bầu cử.
Kinh nghiệm từ thị trường giảm hiện tại cho thấy: những DAO sống sót không phải là những DAO có nhiều vote nhất, mà là những DAO có cấu trúc quản trị tinh gọn nhất. MakerDAO với DSR (Dai Savings Rate) tự động điều chỉnh, Lido với node operator set giới hạn, hay Uniswap với fee switch được mã hóa cứng – tất cả đều giảm thiểu sự can thiệp của governance on-chain.
Nhưng tôi biết bạn sẽ hỏi: "Thế còn phi tập trung? Còn tinh thần của blockchain?"
Tôi trả lời: phi tập trung không phải là ai cũng vote. Phi tập trung là ai cũng có thể kiểm tra. Như một public ledger, ai cũng nhìn thấy, nhưng không ai cần ký vào từng dòng.
Tự do không có quản trị chỉ là hỗn mang. Và hỗn mang luôn kết thúc bằng một tay chuyên chế – trong trường hợp này là cá voi hay nhóm phát triển chính.
Tôi đã học được điều này sau mùa hè ICO 2017, khi tôi mất 350 USD vì tin vào lời hứa "tự quản trị" của Tezos. Bài học đó khiến tôi luôn đặt câu hỏi: "Ai thực sự sẽ quyết định khi có xung đột?" Nếu câu trả lời là "cộng đồng" mà không có khuôn khổ, thì đó chỉ là một câu cửa miệng.
NounsDAO vỡ mộng là tốt. Nó phơi bày căn bệnh giấu mặt của ngành: chúng ta yêu thích câu chuyện "dân chủ", nhưng không đủ kiên nhẫn để xây dựng thể chế. Một proposal chỉ để tài trợ $10,000 cho một gallery ở New York có thể được pass bởi 2% holder, nhưng nếu holder đó là whale có 100 Nouns, họ đã bỏ ra $2 triệu để mua – và proposal đó về bản chất là họ tự thưởng cho mình một phiếu quảng cáo.
Trong bear market, khi thanh khoản khô cạn và các whale lo giữ tài sản, tỷ lệ vote càng thấp. Đây là lúc chúng ta cần thiết kế lại governance từ gốc. Không phải giảm tần suất vote, mà là loại bỏ vote khỏi các quyết định có thể được tự động hóa.
Mỗi block là cơ hội để tin tưởng hơn – nhưng lòng tin đó phải được đặt vào code và cấu trúc, không phải vào những cuộc vote chỉ có 5% người tham gia.
Tôi kết thúc bài này bằng một câu hỏi bạn đọc: Bạn muốn xây dựng một cộng đồng mà ai cũng có quyền nói, hay một cộng đồng mà quyền nói được điều chỉnh bởi một bộ quy tắc rõ ràng? Nếu chọn vế đầu, bạn sẽ có chính xác NounsDAO 2024 – một bức tranh đẹp với 20 người cầm cọ. Nếu chọn vế sau, bạn có thể tạo ra thứ gì đó bền vững hơn.
Tôi chọn vế sau. Và tôi đang xây dựng nó.
(Lưu ý: Tác giả hiện đang cố vấn cho một dự án quản trị DAO thế hệ mới có tên "Constitution", nhưng bài viết này phản ánh quan điểm cá nhân, không đại diện cho dự án.)